Kısa Bir Dönem Filmi: "Korkunun Krallığı"

Bu dünyaya şapkasıyla son selâmını vereli 13 yıl oldu Attilâ İlhan'ın. Hemen aklıma Ümit Yaşar Oğuzcan'ın bir Attilâ İlhan yazısı geliyor. Uzun uzun eleştirmiş, kimi zaman korkunç biçimde yerin dibine sokmuş. O kadar ilginçtir ki bu yazının tamamına Korkunun Krallığı'nda yer verilmiş. "Meraklısına" diye de not düşülmüş. Şiirin ve şairin yüce gönüllülüğü buradan geliyor. İşte bu bahsettiğim yazıda Ümit Yaşar şöyle yazmış: "Attilâ İlhan çok cepheli, fakat durulmamış bir şairdir. Durulmasını beklemek de kanaatımca boş olur, o daima böyle bozbulanık akmakta devam edecek ve bir gün cılız bir nehir gibi yatağında kuruyup gidecektir." (Hisar, Ekim 1954)

Nitekim Ümit Yaşar, romanlarını daha başarılı bulur İlhan'ın. Şiiri bırakmasını telkin edecek kadar da ileriye gider. İleriye diyorum çünkü bu "ağır" eleştirisi pek ciddiye alınmamış, Ümit Yaşar'ın ruhî rüzgârlarının bitmek bilmemesine verilmiştir. Mesela şiirimizin yılmaz eleştirmenlerinden Nurullah Ataç ise şunları yazmıştır İlhan için: "Attilâ İlhan'ın ozansılıktan günden güne kurtulacağını, dilini daha yalınlaştırıp günden güne olgunlaştıracağını, belki de büyük koçaklamalar (destanlar) yazmağa özeneceğini sanıyorum. Şimdiden şunu söyleyebiliriz: onda öyle işlere girişeceğini, girişince de başaracağını umduran bir güç seziliyor, erkekçe bir ses duyuluyor. Yeni ozanlarımızın iyilerinden biri diye sayabiliriz." (Ulus, 17 Şubat 1948)

Muzaffer Erdost ise yazısında bazen "dost acı söyler", bazen de "yiğidi öldür hakkını yeme" tavrıyla yaklaşmıştır ona lakin sonu oldukça ilginç ve gerçeğe yakın olandır: "Duygu ile şiir Attilâ İlhan'da ayrı ayrı gelişmiştir. Bu, Attilâ İlhan'daki derinliğine ve bütünlüğüne yaygın olan özentilerinin şiirinde neticelenişidir. Böyle olduğu içindir ki, şiirinin eskiyişini, Attilâ İlhan kendi şiirinde göremedi. Yani Attilâ İlhan'ın şiiri kendi kendini eskitmeden, şiirin genel gelişimi içinde eskiyerek bir kıyıya itildi." (Ulus, Mart 1962)

Son olarak da Asım Bezirci'yi okuyalım: "İlhan'ın şiir serüveni toplumcu şiirimize olduğu kadar, bireyci şiirimize de yeni boyutlar kazandırma yolundaki çabaların serüvenidir. Bu çabaların çokluk hedefine vardığını söylemek haktanırlık olur." (Papirüs, Ekim 1969)

Her şeyden önce, yukarıdaki inceleme yazılarının da okunmasını sağlayan bir kitap hazırlamış Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. Şu sıralar 14. baskısıyla raflarda. Bir şairin, kitabının ardında ona yapılan objektif ve hatta negatif eleştirilere de yer verilmesi yüce gönüllülüktür. Kitap bu anlamda son derece özel bir konumda bulunuyor. İnsanın hayatında yaşayabileceği en çetrefilli konulara en doğal yoldan ve şiirle ilgilenen herkesin bildiği gibi "sinematografik" bir gözle bakan, yazan Attilâ İlhan'ın bu kitabında ağırlıklı olarak 12 Eylül var. Sonra ise aşk, özlem, hasret, acı, öfke, korku, şüphe ve endişe. Baskı karşısında sindirilmiş, kandırılmış, çürümüş, pusturulmuş tüm ruhları öyle veya böyle izlemek mümkün. Tek taraflı olsa da.

7 bölümden oluşan kitap, Nâzım Hikmet'in "Lâbüd gelen efsâne olur dehre nâzımâ / bir günde bizim hâlimiz efsânelik eyler" dizeleriyle açılıyor. Her bölümün başında mutlaka bir şairden dizeler var. Bâki, Nev'î, Şeyhülislâm Yahya, Fuzûlî, Muhibbî (Kanuni Sultan Süleyman) tercih edilen şairler. Bu üslubu sonraları Hilmi Yavuz'da da görmek mümkün zira kendisi İlhan'ın yanından uzun süre ayrılmamış ve on yıllarca "hocam" demiştir. Fakat sonra yolları ne hikmetse bıçakla keser gibi ayrılmıştır.

Kitabın 2. bölümü, aynı zamanda kitabın ismini taşıyor. İçinde de yine kitaba isim veren Korkunun Krallığı şiiri var. Bölümün açılışındaki Nev'î dizeleri, aslında bölümün özeti: "Nev'î yabâna attı bizi gerçi rüzgâr / düştük hevâ-yı aşk ile bir özge âleme."

Şimdi, Korkunun Krallığı şiirini okuyalım ve kitap çemberinden küçük bir tahlili göze almaya başlayayım.

Korkunun Krallığı

geceleri bir ıslık
penceremin altında birileri
beni çağırıyorlar
(yoksa yanılıyor muyum)
koşup bakıyorum kimseler yok
sarayburnu'nda sis düdükleri
mektuplarım kayboluyor posta kutusundan
birileri çalıyor ama kim
geçen akşam yağmuru değiştirdiler
yumuşak başlamıştı tatlı ve ılık
nasıl olduysa kestiremedim
az sonra sülfirik asitti gökten yağan
(cam iplikleri halinde yağıyor
değdiği yeri eriterek
duman duman)

biryerlere gidecek oluyorum
ardımda birileri
hayal meyal varla yok arası
cigaralarını avuçlarında saklamış
gözlerinde aynalı güneş gözlükleri
(bilmem yanılıyor muyum)
daha dün geceyarısı
telefonda birileri
fakat konuşmuyorlar
bir bubi tuzağı sessizliği hüküm sürüyor
türlü olasılıklarla yüklü
olağanüstü iri
bir o kadar da tehditkar
(bilmem yanılıyor muyum)
beni dehşete düşürmek istiyorlar

nasıl oluyor anlamıyorum
gece yayın bitmiş televizyonu kapamışım
ekranda ansızın birileri
kapalı demir bir kapı gibi suratları
gözleri ateş saçıyorlar
gözlerinde tarifsiz bir hışım
bıyıkları zifiri karanlık
ele geçirebilirlerse beni öldürmek
besbelli maksatları
(yanılıyor muyum neyim)
yanlış bir mıknatıs fırtınası içindeyim
şişe yeşili şerare atlamaları
şurup kırmızısı çakıntılar
sağım solum her tarafım elektrik
korkuyorum
korktuğumun bilincindeyim
birileri
şalteri indirdi indirecek
işim bitik

Şiir kafa karıştıran bir şiir değil görüldüğü ve okunduğu üzere. Attilâ İlhan, hep yaptığı gibi bize bir kısa film çekmiş Korkunun Krallığı şiiriyle. İlk bölümden rahatlıkla sezilebildiği gibi bu şiir bir 12 Eylül şiiri. Haliyle dizeler korku, endişe, şüphe duygularıyla birlikte takip, gözaltı, yakalanma gibi fiilî durumlarla da yan yana yürüyor. Attilâ İlhan'ın ıssız sokakları anlatımı, yazdıklarının bilinmesi ve takip edilmesi ile bir çatışma başlangıcı; tasvir açısından bu şiiri önemli bir yere koyuyor. Dizeleri tekrar tekrar yazmanın gereği olduğunu düşünmüyorum. Şairin sözü ortada, bize o dönemi hatırlamak, yaşımız yetmiyorsa tahayyül etmek ve akabinde o dönemi araştırmak, bilmek görevleri düşüyor. Tabii ne kadar objektif ve gerçek olabilir, bilmiyorum.

Şiirin ikinci bölümündeki polis tarifi, o dönemi okuyanlar için hiç de yabancı değil. Dönemin kitaplarını karıştıran herkes görecektir ki "kuşkulanmak" en doğal hak. Sadece İstanbul değil, ülkenin her büyük şehri saatli bir bomba gibi. Ne zaman ne olacağı meçhul ve ne zaman neyin patlayacağı. Haliyle şair endişeli, şair pusuda ve şair tedirgin.

Son bölümde Attilâ İlhan artık korkuyla tanışma eşiğini geçiyor. Korkuyla baş başa kalıyor. Yapacağı hiçbir şey yok ve teslim olmak üzere. Belki de oluyor, kim bilir? Devam edilmesi mümkün bir şiir, naçizane. Ama etmiyor. "Bu kadarı yeter" diyor şair. Tekrar tekrar okuyup dönemin içine girmek, korkuya asılmak mümkün. Peki Attilâ İlhan bu şiiri hakkında ne diyor? Kitaptan alıntı yapıyorum:

"Askeri darbeler, onları izleyen boğucu tâkibat havası, yaratılan terör atmosferi, hemen herkeste ruhsal bir tahribata neden olmaz mı? Terör, hele iki taraflı olursa, tabii neticesi budur: korku, güncellikten gündeliğe kayar, en ufak belirtiler ciddi paronaia nöbetlerine dönüşür vs. Yapısı ne kadar sert, morali ne kadar katı olursa olsun, bu serüvenin serüvencisi, bu dehşet çemberinden mutlaka geçmiştir; aksini söylemek, ya propagandadır ya yalan."

Kendini daima serüvenci olarak tanımlayan şair Attilâ İlhan'ı korku çemberinde kısaca anmış olduk hep beraber. Bundan sonrası umut. Çünkü korku toplumunda şiir en büyük umuttur, ne olursa olsun.

Yağız Gönüler
(Arka Kapak, 30, Mart 2018)

Hiç yorum yok: